હજી તો નવું વરસ શરૂ થયું છે ત્યાં મનોરંજનની દુનિયાની અમુક રોચક વાતો સામે આવી છે. ઓનલાઇન ક્ષેત્રમાં તેજી અને ટેલિવિઝનના ક્ષેત્રમાં વળતાં પાણી એ એનો સાર છે. હજી પાંચ-સાત વરસ પહેલાં કદાચ જેની કલ્પના કરવી અઘરી હતી એવી આ બાબત છે.

દેશમાં ઇન્ટરનેટ બ્રોડબેન્ડ કનેક્શન્સની સંખ્યા સો કરોડને પાર કરી ગઈ છે. મોબાઇલમાં ઉપલબ્ધ ઇન્ટરનેટનાં કનેક્શન્સ અલગ. 140 કરોડની વસ્તીવવાળો આપણો દેશ ગણીએ અને ઘરદીઠ પાંચ માથાં હોય એવું ધારીએ તો બ્રોડબેન્ડ કનેક્શન્સની આ સંખ્યા છપ્પરફાડ ગણાય. મતલબ એવો થાય કે ભારતમાં સો માણસે 71 બ્રોડબેન્ડ કનેકશન્સ છે. અથવા કહો કે દર 1.40 માણસે એક બ્રોડબેન્ડ કનેક્શન. એમાં ઉમેરી દો મોબાઇલ કનેક્શન્સ, જેની સંખ્યાં 117 કરોડે પહોંચી ગઈ છે. એમાં પણ ઇન્ટરનેટ હોય. એટલે વાત ક્યાં પહોંચી?

દુનિયાના બીજા દેશોમાં જોકે આના કરતાંય આગળ વાત પહોંચી છે. ઇસ્ટોનિયામાં દર માણસે 2,09 કનેક્શન્સ છે. જાપાનમાં દર માણસે, 1,86, અમેરિકામાં 1.77, ઇફિનલેન્ડમાં 1.62, ઇઝરાયલમાં 1.53, ડેન્માર્કમાં 1.44 અને સ્વીડનમાં આપણી જેમ દર માણસે 1.40 બ્રોડબેન્ડ કનેક્શન છે. આંકડાઓ સૂચવે છે કે આપણે ભલે માનીએ કે હદ થઈ ગઈ પણ ભારતમાં બ્રોડબેન્ડ કનેક્શન્સની સંખ્યા વધવાનો હજી ખાસ્સો અવકાશ છે. એટલે જ ઓનલાઇન મનોરંજનની બજાર હજી ફાટવાને પણ ભરપૂર અવકાશ છે.

ઓટીટીની વાત પર આવીએ એ પહેલાં ટેલિવિઝનની વાત કરી લઈએ. હાલમાં જ સમાચાર આવ્યા કે વિવિધ કંપનીઓએ હાલમાં જ એમની ચાલતી (ખોડંગાતી) અથવા પ્રસ્તાવિત એવી પચાસેક સેટેલાઇટ ચેનલ્સનાં પરવાના સરકારને સપ્રેમ અર્પણ કરી દીધા છે. આવું કરનારી કંપનીઓમાં ઝી, એનાડુ, ટીવી ટુડે, એનડીટીવી, એબીપી નેટવર્ક, વગેરે છે. ઉપરાંત કલવર મેક્સ એન્ટરટેઇનમેન્ટે (જે દેશમાં સોની પિક્ચર્સ નેટવર્ક ચલાવે છે) એની ઘણી ચેનલ્સની ડાઉનલિંન્કિંગ પરમેશન્સ જતી કરી છે.

સેટેલાઇટ ચેનલ માટેના લાઇસન્સ વિશે થોડી વાત કરી લઈએ. એ માટે અરજી ફી, અપલિન્કિંગ અને ડાઉનલિન્કિંગ વગેરે જેવી સરકારી મંજૂરીઓ માટે રૂપિયા સાત લાખથી,(વિદેશમાં અપલિન્ક્ડ થયેલી ચેનલ દેશમાં અરલિન્ક થઈ હોય તો, રૂ. 15 લાખ દર વરસે ચુકવવાના રહે છે. રૂપિયા એક કરોડની બેન્ક ગેરન્ટી, કંપનીની ઓછામાં ઓછી રૂપિયા પાંચ કરોડની નેટ વર્થ અને અન્ય ખર્ચ અલગ. આટઆટલા ખર્ચ કરીને માંડ ઊભી થતી એક સેટેલાઇટ ચેનલ હવે બહુ મજાનો વેપાર નથી રહી, કારણ ટીવીને મળતી જાહેરાતોમાં અને એના દર્શકવર્ગમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.

એક તરફ વાઈફાઈ અને ઇન્ટરનેટની રેમલછેલ છે. બીજી તરફ ડીટીએચના સબસ્ક્રાઇબર્સની સંખ્યા ઘટી રહી છે. 2019ના નાણાકીય વરસમાં જે સંખ્યા 7.20 કરોડ હતી એ 2024ના નાણાકીય વરસમાં 6.20 કરોડ થઈ ગઈ. અત્યારે સંખ્યા હજી ઘટી હશે. પણ જ્યાં બધું મનોરંજન ડિજિટલી અને સહેલાઈથી મળી રહે (મોટાભાગની ટીવી ચેનલ્સ ઓનલાઇન જોઈ જ શકાય છે) ત્યાં કોઈ શા માટે ડીટીએચને અલગથી રૂપિયા ઓરે?

2025માં કે એ પહેલાંથી શરૂ થયેલી ઘણી વેબ સિરીઝ નવા વરસમાં નવી સીઝન લાવે એવી શક્યતા છે. અમુક ઓલરેડી મેકિંગમાં છે. અમુકનું મેકિંગ શરૂ થવાનાં એંધાણ છે. અમુક એવી પણ છે જેમની (કથિત) છેલ્લી સીઝન હાલમાં જ આવી અને હવે પછી એમની નવી સીઝન આવે એવી શક્યતા નથી. એક નજર વિવિધ સિરીઝ પર.

ફોર મોર શોટ્સ પ્લીઝઃ પ્રાઇમ વિડિયોની આ સિરીઝ સૌપ્રથમ સીઝન લઈને 2019માં આવી હતી. એમાં સાયની ગુપ્તા, બાની, કીર્તિ ખુલ્લરી અને માનવી ગગરૂ લીડ રોલ્સમાં છે. સાથે અનેક કલાકારો છે. લીસા રે, મિલિંદ સોમણ, પ્રતીક બબ્બર, સિમોન સિંઘ…ચાર સીઝનમાં સિરીઝના 37 એપિસોડ્સ આવ્યા છે. પહેલી અને બીજી સીઝન દર્શકોએ વખાણી હતી. મહિલાઓની આઝાદી, ફાંકડું નિર્માણ, સુંદર વસ્ત્રો, લોકેશન્સ અને હાડોહાડ શહેરી માનસિકતાથી છલકતી કથા-પટકથા. પછી જોકે સિરીઝ બીબાઢાળ થવા માંડી. ચોથી સીઝનમાં તો જાણે એવી વેઠ ઊતરી કે સિરીઝ ક્યારે આવી એની નોંધ પણ ખાસ લેવાઈ નહીં. સદનસીબે એ છેલ્લી સીઝન હતી. ગ્લેમર અને મોડર્ન માહોલનો અતિરેક સિરીઝ માટે પહેલાં તાકાત અને પછી નબળાઈ બન્યાં છે.

ફર્ઝીઃ પ્રાઇમની જ આ સિરીઝથી શાહિદ કપૂરે ઓટીટી પર પદાર્પણ કર્યું હતું. સાથે વિજય સેતુપતિ, કે. કે. મેનન, રાશિ ખન્ના, ઝાકીર હુસેન જેવા કલાકારો હતાં. અમોલ પાલેકર પણ ખરા. રાજ અને ડી. કેની આ સિરીઝ એમની એક સૌથી ઓછી અસરકારક સિરીઝ ગણી શકાય. આઠ એપિસોડની સિરીઝમાં નકલી નોટોની વાત હતી. સ્ટાર્સની હાજરી અને ત્યારે પ્રવર્તમાન ઓટીટી માટેના ક્રેઝને કારણે સિરીઝે સૌથી વધુ જોવાયેલી સિરીઝમાં સ્થાન બનાવ્યું હતું. એની બીજી સીઝન વર્ષાંતે આવવાની શક્યતા છે.

હીરામંડીઃ સંજય લીલા ભણસાલીએ ઓટીટી પર આ સિરીઝ સાથે આગમન કર્યું હતું. ઓટીટીની એ એક સૌથી મોંઘી સિરીઝ પણ હતી. પાકિસ્તાનના બદનામ રેડ લાઇટ વિસ્તાર હીરામંડીમાં એની કથા આકાર લે છે. ભણસાલીએ આવા જ વિષય પર ‘ગંગુબાઈ કાઠિયાવાડી’ ફિલ્મ પણ આવી હતી. એમાં આલિયા ભટ્ટ લીડ રોલમાં હતી. ‘હીરામંડી’માં મનીષા કોઇરાલા, સોનાક્ષી સિંહા, અદિતી રાવ હૈદરી, રિચા ચઢ્ઢા, સંજીદા શેખ, શરમીન સેગલ, તાહા શાહ બાદુશા જેવાં કલાકારો છે. નેટફ્લિક્સની આ સિરીઝ, અપેક્ષા પ્રમાણે જ, એની પ્રોડક્શન વેલ્યુઝ અને સંગીત માટે વખણાઈ હતી. આઠ એપિસોડ્સની સિરીઝને ઘણાં નોમિનેશન્સ અને અમુક એવોર્ડ્સ મળ્યાં હતાં. સીઝન બેની જાહેરાત છેક જૂન 2024માં, પહેલી સીઝન આવી ગઈ એ પછી તરત, થઈ હતી. એની રજૂઆત એક્ઝેક્ટ્લી ક્યારે થશે એ હજી સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું નથી. એટલું નક્કી કે ભણસાલી જેવા સર્જકની સિરીઝનું નવું પ્રકરણ અન્ય ઘણી જૂની-નવી સિરીઝ કરતાં વધુ રોમાંચક હશે.

2025 પૂરું થવાને છે. આ વરસમાં ઓટીટી પર શું જોયું, શું ગમ્યું અને સરસ રહ્યું, શું નહીં ગમ્યું અને નબળું રહ્યું એની ચર્ચા તો બને જ છે. આ વરસની ઘટનાઓનું મુદ્દાસર વિહંગાવલોકન કરીએ.

• આખી દુનિયામાં સૌથી ઝડપભેર વિકસતી ઓટીટી માર્કેટમાં એક આપણી ઇન્ડિયાની છે. કોવિડકાળમાં એણે રફ્તાર પકડી, પછી એક નાનકડા અરસા માટે મંદ પડી અને પછી એકધારી વિકાસપંથે છે.
• હવે લગભગ 60 કરોડ લોકો ઓટીટીના થોડા કે ઝાઝા પ્રેમી થઈ ગયા છે. એમાંના પંદરેક કરોડ લોકો એક અથવા બીજા ઓટીટી પ્લેટફોર્મ માટે માસિક કે વાર્ષિક સબસ્ક્રિપ્શન ચૂકવે છે. કુલ સબસ્ક્રાઇબર્સમાંના 87% એટલે બાવન કરોડથી વધુ સબસ્ક્રાઇબર્સ ઓટીટી માણવા ટીવીનો ઉપયોગ પણ કરે છે. મતલબ કે ઓટીટી માત્ર મોબાઇલ પૂરતું સીમિત મનોરંજનનું માધ્યમ નથી.
• આ વરસે લગભગ બધાં ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સે દર્શકોના માથે જાહેરાત મારવાની શરૂ કરી દીધી. એક નેટફ્લિક્સને બાદ કરતાં. એ પણ ત્યારે કે જ્યારે અગ્રણી ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સે ઓરિજિનલી જાહેરાત વિના મનોરંજન પૂરસવાનો વાયદો કર્યો હતો. હવે વાયદો ફેરવી તોળતાં આ પ્લેટફોર્મ્સે એવા પ્લાન બનાવ્યા જેમાં જાહેરાત વિના મોજ કરવાને એક્સ્ટ્રા રૂપિયા ચુકવવા પડે.
• આ એક્સ્ટ્રા રૂપિયા અને જાહેરાતે ઓટીટીઝની આવકમાં વૃદ્ધિ કરાવી આપી છે. મારા-તમારા પૈસે અને સમયના ભોગે, નહીં તો શું. આંકડા કહે છે કે 2025માં ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સની સંયુક્ત આવક રૂ. 23,936 કરોડ રહી છે. 2024 કરતાં આ આંકડો સત્તરેક ટકા વધ્યો છે.
• આ આવકના 58% પ્રાઇમ વિડિયો, નેટફ્લિક્સ અને યુટ્યુબ ઉસેડી ગયાં. બાકી રહ્યાં 42% ટકા એમાં બાકીનાં બદ્ધાંએ યથાશક્તિ રકમ ઘરભેગી કરી.
• જોકે નવાઈની કે સ્વાભાવિક વાત એ કે ઓટીટીને માત્ર ઓટીટી તરીકે નહીં જોતાં, ઓનલાઇન માધ્યમ તરીકે જોઈને મૂલવીએ તો, આ વરસે પણ સૌથી વધુ જોવાતું પ્લેટફોર્મ યુટ્યુબ જ છે. ઇન્ટરનેટ કનેક્ટેડ 85% લોકો ક્યારેક તો યુટ્યુબ જુએ જ છે. એનું સબળ કારણ એ પણ ખરું જ કે યુટ્યુબ મફતમાં માણવું આસાન છે.
• એ પછી? દેશમાં નંબર વન ઓટીટી પ્લેટફોર્મ કોણ? જિયો હોટસ્ટાર સ્તો. એનું કારણ એની પાસે સ્પોર્ટ્સ (ખાસ તો ક્રિકેટ)ના પ્રસારણના અધિકારો છે. ઓટીટીના 73% દર્શકો જિયો હોટસ્ટારનો ઉપયોગ કરે છે.
• એ પછી પ્રાઇમ વિડિયો છે. એનો નવપરાશ કરનારા દર્શકોની માત્રા 63% છે. ત્રીજા સ્થાને નેટફ્લિક્સ છે. 61% ઓટીટી યુઝર્સ એને માણે છે.
• એ પછી ઝીફાઇવ છે. એના પછી બાકીનાં બધાં, સોની લિવ સહિતનાં પ્લેટફોર્મ્સ.
• આ વરસે અંગ્રેજી અને હિન્દી ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સ સાથે પ્રાદેશિક ઓટીટીની સ્પર્ધા વધુ સંગીન થઈ છે. વિશેષ તો દક્ષિણ ભારતીય દર્શકો એમની માતૃભાષામાં ઓટીટી માણવાના મામલે વધુ હોશીલા રહ્યા છે. એ સિવાય મરાઠી અને બંગાળી ભાષાઓમાં પણ કોન્ટેન્ટનો વ્યાપ વધ્યો છે.
• પ્રાદેશિક ભાષાઓનો દબદબો એવો વધ્યો છે કે ઓટીટી પર હવે 48% મનોરંજન એક અથવા બીજી દેશી ભાષામાં માણવામાં આવી રહ્યું છે.
• સૌથી વધુ જે પ્રકારના મનોરંજનની ડિમાન્ડ છે એ ડ્રામા, ક્રાઇમ થ્રિલર અને એક્શન છે. આ ત્રણ ભેળા મળીને ઓટીટી પર જોવાતી ચીજોના 61% ઉસેડી જાય છે. અ પછી આવે કોમેડી (14%) અને પછી ક્યાંક આવે રોમાન્સ (12%). ખરેખર, દુનિયામાં પ્રેમની વેલ્યુ ઓછી થઈ રહી છે, નહીં?
• ગુજરાતીમાં સ્થિતિ બહુ પોરસાવા જેવી નથી. એક તો આપણી પાસે દમદાર ઓટીટી પ્લેટફોર્મ નથી. એક ઓહો ગુજરાતી આવ્યું અને ગયું. જોજો ગુજરાતી હજી પોતાનું સ્થાન બનાવી શક્યું નથી શેમારૂમી ચુનંદી ફિલ્મો અને નાટકો પૂરતું સીમિત રહ્યું છે. છોગામાં હવે સારી ગુજરાતી ફિલ્મોના ઓટીટી અધિકારો ખરીદવાને નેટફ્લિક્સ અને પ્રાઇમ વિડિયો પણ મેદાનમાં છે. છતાં, ગુજરાતી વેબ સિરીઝ સમ ખાવા પૂરતી બને છે, તો જોવાનો તો પ્રશ્ન જ ક્યાં ઊભો થાય? આપણે સૌ હિન્દીપ્રિય (કે હિન્દીઘેલા?) રહ્યા, માતૃભાષામાં ફિલ્મો, સિરીઝ જોવાનો આગ્રહ નહીં કરનારા રહ્યા, એનું આ પરિણામ, બીજું શું?