ફિલ્મનું ઓટીટી માટે ઓડિટિંગ નવી વાત નથી. ઓટીટીને મન દિગ્દર્શક દ્વિતીય અને વ્યુઅરશિપ પ્રાથમિક છે.
તેથી, પોતાની રીતે એડિટિંગ કરતી વખતે કોઈ પ્લેટફોર્મને યોગ્ય ખુલાસો કરવાની જરૂર લાગતી નથી કે અસલ ફિલ્મ થોડી અલગ છે

સંજય વિ. શાહ 

‘ધુરંધર’ ઓટીટી પર આવી એ સાથે ચર્ચા શરૂ થઈ. ફિલ્મને સ્ટ્રીમિંગ માટે નવેક મિનિટ ટૂંકી કરી દેવામાં આવ, એની. એ કામ કર્યું નેટફ્લિક્સે, નહીં કે નિર્માતાઓએ. આ કોઈ નવી વાત નથી. અનેક ફિલ્મો થિયેટરમાં જોવા મળે એમની એમ ઓટીટી પર જોવા મળતી નથી. દુનિયાના અનેક દેશોમાં ફિલમનું ઓટીટી સ્ટ્રીમિંગ વર્ઝન અલગ હોઈ શકે છે. 

ભારતની વાત કરીએ. ઓટીટી માટે સેન્સર નથી પણ ઓટીટીનું પોતાનું સેન્સર જરૂર હોય છે. દરેક પ્લેટફોર્મ પોતાની રીતે ફિલ્મ મૂલવે અને રજૂ કરે છે. એને કહેવાય કન્ટેન્ટ પોલિસી. એ ઘડવામાં ઓટીટીની પોતાની સમજણ સાથે, કેન્દ્ર સરકારના આઈટીના નિયમો ધ્યાનમાં લેવાય છે. એટલું જ મહત્ત્વ બિનજરૂરી વિવાદમાં વેતરાઈ નહીં જવાના મુદ્દાને અપાય છે. ધર્મ, જાતિ, રાજકારણ જેવી બાબતો એમાં શિરમોર છે. 

આવું કરતી વખતે ઓટીટીને ગાળાગાળી, લાંબાં કામુક દ્રશ્યો વગેરે સામે ખાસ વાંધો પડતો નથી. એમને હિંસા સામે આપત્તિ નથી લાગતી. પરિણામે, ઓટીટીએ સૌના ઘરમાં હિંસા, અભદ્ર ભાષા અને સેક્સને, “આ બધું તો ચાલે,” એવા મોડ પર લાવીને મૂકી દીધું છે. 

પ્લેટફોર્મના પોતાના એડિટિંગમાં ફિલ્મની લંબાઈ સામે કાતર ચાલી જાય છે. શોર્ટ્સ અને રીલ્સના જમાનામાં લોકોની ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની શક્તિનું કાસળ નીકળી ગયું છે. તેથી, અનેક ફિલ્મો વગેરે નિર્દય રીતે કાપી નાખવામાં આવે છે, જેથી લોકો કંટાળી ના જાય. એવું કરવામાં એડિટિંગ ઘણી ફિલ્મોના આત્માને હચમચાવી નાખે છે. ઓટીટી પર ક્યારેક જૂની ફિલ્મો જોજો, ખાસ કરીને 1990, 2000ના દાયકાની કે એ પહેલાંની. અનેક એવી હશે જેની વાસ્તવિક લંબાઈ ઓટીટી વર્ઝન કરતાં ખાસ્સી લાંબી હોય. એ ફિલ્મો યુટ્યુબ પર ઉપલબ્ધ હોય તો બેઉની તુલના પણ કરી શકશો. ત્યારે સાંગોપાંગ સમજાશે કે એક જગ્યાએ ફિલ્મ કેટલી લાંબી અને બીજી જગ્યાએ કેટલી ટૂંકી છે યુટ્યુબ જવા દો. એક જ ફિલ્મ બે ઓટીટી પર સ્ટ્રીમ થતી હોય એવા ઘણાં ઉદાહરણ છે. બેઉ પર એ ફિલ્મ જોશો તો એકમાં અલગ અને બીજા પર અલગ વર્ઝન મળી શકે છે.

એક ભાષાની ફિલ્મ બીજી ભાષામાં મુકાય ત્યારે પણ કાપકૂપ સામાન્ય છે. તામિલ ફિલ્મ હિન્દીમાં કે ગુજરાતી ફિલ્મ હિન્દીમાં પેશ થાય ત્યારે ડબિંગને અસ્ખલિત કરવા કે દ્રશ્યને પરભાષા સાથે સુસંગત કરવાને એડિટિંગ સામાન્ય છે. આ પ્રક્રિયામાં ખોડ એ છે કે ઘણી ફિલ્મોનું એડિટિંગ ઢંગધડા વિના થાય છે. એડિટ શું કરવું અને કેટલું કરવું એનો નિર્ણય ઘણીવાર નીચલા સ્તરે, એટલે કે ઓટીટીના સર્વોચ્ચ અધિકારીઓ કે પ્લેટફોર્મના નિયમોને ચાતરીને થાય છે. તેથી, આખરે જે ફિલ્મ સ્ટ્રીમ થાય એ આડેધડ લાગે છે. 

હોલિવુડ અને યુરોપમાં પણ આ ચલણ છે. ત્યાં ઓટીટીની રેટિંગ સિસ્ટમ સાથે ફિલ્મ મેળ ખાય એ માટે એડિટિંગ નવી વાત નથી. પ્રાદેશિક નિયમો અનુસાર પણ એડિટિંગ થાય છે. હોલિવુડે મનોરંજનમાં થિયેટ્રિકલ કટ, ડિરેક્ટર્સ કટ, સ્ટ્રીમિંગ કટ, ટેલિવિઝન કટ એમ એક જ ફિલ્મની વિવિધ વર્ઝનનું ચલણ સાર્વત્રિક કર્યું છે. 

ચીનમાં ઓટીટી માટે નિષ્ઠુર અને ભરપૂર એડિટિંગ નવાઈનું નથી. ઓટીટી શા માટે, ત્યાં થિયેટરમાં રિલીઝ થનારી ફિલ્મમાં એવું કશું હોઈ શકે નહીં જે દેશ, સરકાર, નેતાઓ વિરુદ્ધ હોય. એલજીબીટીક્યુના સંદર્ભ તથા હિંસાને પોષતી બાબતો પણ કપાઈ જાય છે. ધર્મના મામલે ચીની ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સનું એટિડિંગ દયાહીન છે. મધ્ય-પૂર્વ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોની વાત પણ જુદી નથી. ત્યાં સ્થાનિક માહોલ સાથે સુસંગત ના હોય એ બાબતો ઓટીટી પર દર્શાવાતી નથી. 

સ્ટ્રીમિંગના અટપટાં ધારાધોરણોને કારણે મોટા નિર્માતાઓ ફિલ્મનું લખાણ થાય ત્યારે કાળજી લેતા થયા છે કે સ્ક્રિપ્ટમાં શું હોય અને શું નહીં. ફિલ્મ મોટા પડદે કેવીક દેખાશે અને ઓટીટી પર કેવી. સીધી ઓટીટી પર આવતી ફિલ્મોનું લખાણ પણ અલગ રીતે થાય છે. 

આપણે ત્યાં ફિલ્મોનું ઓટીટી એટિડિંગ ભ્રમિત કરનારું પણ હોય છે. સુજ્ઞ દર્શકોને ઓટીટી પર ફિલ્મ જોતી વખતે વિચિત્ર એડિટિંગનો ખ્યાલ પણ આવતો હોય છે. મુશ્કેલી એડિટિંગ સામે નહીં પણ એમાં પ્રવર્તતી અપારદર્શકતાનો છે. બીજી મુશ્કેલી એની સામે નિર્માતાઓ, ઇન્ડસ્ટ્રીના માંધાતાઓ સહિત દર્શકોની વિનાવિરોધ શરણાગતિનો છે. 

ફિલ્મને જેમતેમ કાપીને દર્શકો સામે મુકાય ત્યારે એમાંથી મૂળ વિઝનનું કાસળ નીકળી જાય છે. ઓટીટીને એનાથી ફરક પડતો નથી, કેમ કે એને મન દિગ્દર્શક દ્વિતીય અને વ્યુઅરશિપ પ્રાથમિક લક્ષ્ય છે. મનસ્વી એડિટ કરતી વખતે ઓટીટીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં યોગ્ય ખુલાસો કરવાની જરૂર લાગતી નથી. કોઈક અદ્રશ્ય તાકાત મનગમતી સેન્સરશિપ ચલાવી રહ્યું છે એ જાણવાનો દર્શકોને અધિકાર છે. એનું હનન કરવામાં ઓટીટીને ક્રૂર આનંદ મળે છે. ભલે એને લીધે કથાનક બદલાઈ જાય, અસરહીન થઈ જાય. એની જવાબદારી ક્યાં કોઈએ લેવાની હોય છે?

લાગણીશીલ દ્રશ્યો પર, ગીતો પર એડિટિંગની કાતર વારંવાર ચાલે છે. જૂની ફિલ્મોના મામલામાં એનો અતિરેક પણ થાય છે. કયું દ્રશ્ય બિનજરૂરી લાંબું કે કયું ગીત કંટાળાજનક એ નક્કી કરવાનો દર્શકનો હક ઓટીટી એડિટિંગ આંચકી લે છે. ક્યારેક વાત ત્યાં સુધી પહોંચે છે કે કોઈક પાત્ર પર એવી અડબંગ કાતર ચાલી જાય કે એનાં જે રહ્યાંસહ્યાં દ્રશ્યો ફિલ્મમાં હોય એનો પૂર્વાપર સંબંધ ગાયબ થઈ જાય. 

ઘણા સર્જકો એના લીધે મૂંઝવણ અનુભવે છે. એમણે હવે સેફ, પોલિટિકલી કરેક્ટ, સોશિયલી ક્લિયર અને કોન્ટ્રોવર્સીથી પર સર્જન કરવાની ચિંતા કરવાની છે. એ પણ સ્ક્રિપ્ટિંગ લેવલથી. નિર્ભેળ, ઇમાનદાર ક્રિએટિવિટી જાય તેલ પીવા. 

સાવ એવું નથી કે ઓટીટીના એડિટિંગના લાભ નથી. અમુક એડિટિંગ સમાજમાં સર્જાઈ શકતી અનાવશ્યક તંગદિલી ટાળે છે. સાથે, એક ભાષાના કન્ટેન્ટને બીજી ભાષામાં લોકભોગ્ય બનાવે છે. ખરેખર બોરિયત ભરેલી સિચ્યુએશન્સને કટિંગ કરીને એ સહ્ય બનાવે છે. ફિલ્મની ગતિશીલતા ક્યારેક વધારે છે. છતાં, ફાયદા ત્યારે અસ્થાને લાગે જ્યારે સેનેમિટિક માલ ભેળસેળિયો થઈને દર્શક સામે પીરસાય, એમ કહીને કે “લે, આ છે તારા માટે એક ખાસ ફિલ્મ, મજ્જા કર.”

(ગુજરાત સમાચારની ચિત્રલોક પૂર્તિમાં શુક્રવાર 06 02 2026ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલો લેખ)

આપણી ગઈકાલની આદતોમાં કંઈક ખાસ હતું. આપણે લોકોને મળતા હતા. ખાસ્સી ચર્ચાઓ કરતા હતા. માત્ર સ્ક્રીનમાં નહીં, એકમેકમાં ખોવાઈ જતા હતા. બધું પાછું આવી શકે ખરું?

ઓવર ધ ટોપ ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સ શું આવ્યાં કે કોણ જાણે કેટલી બાબતો ઘેરઘેર બદલાઈ ગઈ છે. સૌથી મોટું પરિવર્તન આવ્યું પારિવારિક વાતાવરણમાં, પરિવારજનોના એકમેક સાથેના સંવાદમાં. ટેલિવિઝને ઉપાડો લીધો ત્યારે પણ આવી સ્થિતિ નહોતી. ઇન ફેક્ટ, ટીવીનું, 1980ના દાયકાની શરૂઆતનું રાઉન્ડ પરિવારોને જોડનારું રાઉન્ડ હતું. રોજેરોજ નવ વાગ્યે અમુકતમુક સિરિયલ જોવા, રવિવારે થોકબંધ સિરિયલ્સ જોવા, ફિલ્મો જોવા, ફિલ્મી ગીતો (છાયાગીત, ચિત્રહાર) માણવા ઘરના સૌ સભ્યો એકસાથે ટીવી સામે ચોંટી જતા. ટીવી ક્યારેય પર્સનલ એન્ટરટેઇનમેન્ટ ગેજેટ નહોતું. છેક હમણાં સુધી કે જ્યાં સુધી ઓટીટી આવ્યું નહોતું. જરા ઊંડા પહોંચીએ.

એક સમયે વૈભવ ગણાતી નેટફ્લિક્સ, પ્રાઇમ વિડિયો, ડિઝની+ હોટસ્ટાર અને જિયો સિનેમા (હવે આ છેલ્લી બે એક થઈ ગઈ છે) જેવી ઓટીટી સેવાઓ સૌની જરૂરિયાત બની છે. પારિવારિક તો ઠીક, અંગત ધોરણે જરૂરિયાત બની છે. જેને જ્યારે જે જોવું હોય એ જોવાની સગવડ આ પ્લેટફોર્મ્સે કરી આપી છે. પરંપરાગત ટેલિવિઝન અને સિનેમા કરતાં આ આખી વાત જુદી છે. ડિજિટલ સ્ટ્રીમિંગે દર્શકોની આદતો બદલી નાખી છે. ભારત અને વિશ્વભરમાં પરિવારિક વાતાવરણને એની અવળી અસર પડી છે. 

આપણી ભાષામાં કોઈ દમદાર ઓટીટી પ્લેટફોર્મ રહ્યું નથી. જ્યાં મફતમાં ગુણવત્તાસભર શોઝ માણી શકાય એવાં ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સ ઓછાં થઈ રહ્યાં છે. આગળ હજી ઓછાં થશે. એક નજર ઓટીટીની બદલાતી દુનિયા પર

થોડા મહિના જવા દો. ઓટીટી પર હાલમાં જે વેરીએશન્સ છે, સસ્તાઈ છે, વગર જાહેરાતે મનોરંજન માણવાની મોજ છે એ બધાંમાં કપાત મુકાવાની છે. આમ તો એની શરૂઆત ક્યારની થઈ ગઈ છે. બસ, સમય સાથે એનું પ્રમાણ વધતું જવાનું છે. શાને એની વાત કરીએ. 

અત્યાર સુધી જિયો સિનેમા અને હોટસ્ટાર અલગ અલગ જણસ હતાં, પ્લેટફોર્મ્સ હતાં. પ્રાઇમ વિડિયો એને એમએક્સ પ્લેયર પણ અલગ હતાં. હવે આ બબ્બે પ્લેટફોર્મ્સના એકીકરણથી બજારમાં બે પ્લેટફોર્મ્સની બાદબાકી થઈ ગઈ છે. એમાનું એક તો સાવ મફત હતું અને હજી, સદનસીબે છે. પણ એમએક્સ પ્લેયર કાયમ માટે મફત રહેશે ખરું? કશુંક હેવાય નહીં. 

આ મહિનાથી પ્રાઇમ વિડિયો વળી નવો નિયમ લાવી રહ્યું છે. એ છે લવાજમ ધારકોએ પણ વગર જાહેરાતે મનોરંજન માણવા વધારાનાં ફદિયાં ચૂકવવાનાં રહેશે. કાં તો મહિને રૂ. 129 અથા વરસના રૂ. 699. આ રૂપિયા સબસ્ક્રાઇબરે પહેલેથી લવાજમપેટે રૂ. 1,499 ભર્યા હોય એનાથી વેગળા છે. હવે વિચાર કરો. એક તરફ શેમારૂ મી જેવું પ્લેટફોર્મ છે જ્યાં બે હજારમાં એક રૂપિયો ઓછો ભરીને બબ્બે વરસ મનોરંજન માણી શકાય છે અને બીજી તરફ પ્રાઇમ વિડિયો છે જેને વરસના રૂ. 2000થી વધુની રકમ ખપે છે. 

જાહેરાતોના ટેકે ચાલનારાં, એમએક્સ પ્લેયર જેવાં પ્લેટફોર્મ્સથી પહેલાં સબસ્ક્રિપ્શન બેઝ્ડ પ્લેટફોર્મ્સ અલગ હતાં. હવે આ હંધાયને સબસ્ક્રિપ્શ ફી પણ ખપે છે અને જાહેરાતમાંથી પણ આવક રળવી છે. ખરેખર તો એ અંચઈ ના કહેવાય? ઝીફાઇવ જેવું પ્લેટફોર્મ પણ લવાજમ લીધા પછી પણ ફિલ્મો અને શોઝ વચ્ચે પહેલેથી જાહેરાતો બતાવતું રહ્યું છે. હવે આ કામ લગભગ બધાં પ્લેટફોર્મ્સ કરવાનાં છે. કદાચ એકમાત્ર નેટફ્લિક્સને છોડીને?

વાત એ પણ નોંધવી રહી કે હવે તાકાતવાળાં ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સ ઓછાં રહ્યાં છે. ગણીને પાંચ. એમાં પણ સૌથી ટાઢું સોની લિવ છે. એની પાસે આમ પણ પીરસવા માટે નવી સામગ્રી હવે ઓછી છે કારણ અન્ય પ્લેટફોર્મ્સની જેમ એ જીવ પર આવીને શોઝ વગેરેનું નિર્માણ નથી કરી રહ્યું. નજીકના ભૂતકાળમાં ઝી અને સોનીનું એકીકરણ થવાનું હતું એ પણ યાદ રાખો. કહેવાનું તાત્પર્ય કે સોની લિવ મેદાનમાં લાંબું ટકે એ ઇચ્છનીય છે પણ આ ઉદ્યોગમાં કશું કહેવાય નહીં. 

ફિલ્મ મધ્યમ કે ઉચ્ચ અભ્યાસ પામેલાનું મનોરંજનનું માધ્યમ છે. શોર્ટ્સ છે ઓછું શિક્ષણ પામનારાનું મનોરંજન. કોઈ ઊંચું ભણેલો આ વાંચીને ભવાં તાણી શકે પણ વાતને સમજો તો એમાં દમ છે 

ચીનનું મીડિયા એના સત્તાધીશોના લોખંડી પંજા નીચે કામ કરે છે. ચીની અખબારો કે સામયિકો જો વાંચો તો એમાં એવી કોઈ સ્ટોરી નહીં જ જોવા મળે જેમાં ચીન કે એના સત્તાધીશ, જેના મુખિયા શી જિનપિંગ છે, એમને ઉતારી પાડવામાં આવ્યા હોય. 

એવા ચીની અખબારમાં આપણે જેને ફીચર સ્ટોરી કે વિચારમંથનનું લખાણ પણ ઓછું મળે. અથવા મળે તો ચીની વખાણના વઘારવાળું જ. એવામાં એક સરસ લખાણ એક ચીની અખબારમાં વાંચવા મળ્યું. એમાં મુખ્ય મુદ્દો હતો ફિલ્મ નામના મનોરંજનનું પર્સનલાઇઝેશન અને છતાં, એના વિકાસની છૂપી અને વણદીઠી તાકાત. 

[su_pullquote]એક તો સારી ફિલ્મો બને નહીં. એમાં ફિલ્મો બે મહિનામાં તો સટ દઈને ઓટીટી પર આવી જાય. તો દર્શકો શાને થિયેટર સુધી લાંબા થાય? આમિર ખાને કરેલા એક નિવેદનમાં બહુ મુદ્દાની વાત ઉજાગર થઈ છે[/su_pullquote]

“થિયેટરમાં રિલીઝ થતી ફિલ્મોની કમઠાણ એ થઈ છે કે એના બિઝનેસ મૉડેલમાં જ મોટી ખામી સર્જાઈ છે. કારણ, નિર્માતાઓ દર્શકો પાસે એ ફિલ્મ જોવા માટે પૈસા ખર્ચીને ટિકિટ ખરીદવાની અપેક્ષા સેવે છે જેના માટે એમણે ઓલરેડી દામ ચૂકવી દીધા છે. દર્શકે એ દામ ચૂકવ્યો છે ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સનું લવાજમ ભરીને. એ જાણે જ છે કે આ ફિલ્મ મને જોવા મળવાની જ છે, ઘેરબેઠા, ઓટીટી પર, આઠ અઠવાડિયાં પછી…”

આ નિરીક્ષણ છે વિચક્ષણ, બુદ્ધિમાન અને વિચારવંત આમિર ખાનનું. સોએ સો ટકા સચોટ.

ફિલ્મ ઉદ્યોગના હાલના ‘બિઝનેસ મૉડેલ’ની કરમ કઠણાઈને આનાથી સારી કોઈ રીતે વર્ણવી શકાય તેમ નથી. ખાસ તો ત્યારે કે જ્યારે લગભગ નિર્માતાઓ એ ભૂલી જ ગયા લાગે છે કે દર્શકોને થિયેટરમાં જ જેને જોવાનું મન થાય, કે ફરજ પડે, એવી ફિલ્મ આખરે બનાવવી તો કેવી રીતે બનાવવી?

2025ના પાંચ મહિના પૂરા થયા. બોલિવુડની એમાં સ્થિતિ કેવી રહી? જાન્યુઆરીમાં અગિયાર, ફેબ્રુઆરીમાં બાર, માર્ચમાં નવ, એપ્રિલમાં આઠ અને મેમાં અગિયાર ફિલ્મો આવી. કુલ પચાસ થઈ.

એમાંની આટલી ફિલ્મો તો સીધી ઓટીટીને ઘર બનાવી ગઈઃ ‘હિસાબ બરાબર’ (ઝીફાઇવ), ‘સ્વીટ ડ્રીમ્સ’ (ડિઝની પ્લસ હોટસ્ટાર) ‘ધ સ્ટોરીટેલર’ (ડિઝની પ્લસ હોટસ્ટાર), ‘મિસીસ’ (ઝીફાઇવ), ‘ધ મહેતા બોય્ઝ’ (પ્રાઇમ વિડિયો), ‘બોબી ઔર રિશી કી લવ સ્ટોરી’ (ડિઝની પ્લસ હોટસ્ટાર), ‘ધૂમધામ’ (નેટફ્લિક્સ), ‘કૌશલજીઝ વર્સીસ કૌશલ’ (ડિઝની પ્લસ હોટસ્ટાર), ‘દિલ દોસ્તી ઔર ડોગ્ઝ’  (જિયો હોટસ્ટાર), ‘નાદાનિયાં’ (નેટફ્લિક્સ), ‘બી હૅપી’ (પ્રાઇમ વિડિયો), ‘અચારી બા’  (જિયો હોટસ્ટાર), ‘છોરી ટુ’ (પ્રાઇમ વિડિયો), ‘લોગઆઉટ’ (ઝિફાઇવ), ‘જ્વેલ થીફ’ (નેટફ્લિક્સ) અને ‘કોસ્ટાવ’ (ઝીફાઇવ). કુલ 16 થઈ.

મુદ્દે, દર ત્રીજી ફ્રેશમફ્રેશ ફિલ્મની તો થિયેટરમાં રજૂઆત થઈ જ નહીં. રહી બાકીની બે તૃતિઆંશ ફિલ્મો. એમાંની 13 કે 14 એવી કે જેને થિયેટરમાં જઈને જોવાનો વિચાર દર્શક તો ઠીક, ફિલ્મ સાથે સંકળાયેલા લોકોના આપ્તજનોએ પણ ભૂલમાં જ કે વિવેકમાં જ કર્યો હશે. હવે રહી ગઈ વીસેક ફિલ્મો. એમાંની સુપર ડુપર હિટ એક જ, ‘છાવા’. ઠીકઠીક નફો રળનારી એક જ, ‘રેઇડ ટુ’. વખણાવા છતાં પર્યાપ્ત નહીં કમાઈ શકનારી ફિલ્મ એટલે ‘કેસરી ચેપ્ટર ટુ’ અને કંઈક અંશે, ‘ફતેહ’. બાકીની તમામ ફિલ્મો, સલમાનની હોય કે અક્ષયની કે જોન અબ્રાહમની કે હિમેશ રેશમિયાની, પાણીમાં બેસી ગઈ.