[su_pullquote]જેમાં ગુરબાણીની વાત હોય એવી સિરીઝમાં કેમ એકપણ કર્ણપ્રિય ગુરબાણી નથી એ સમજવું અઘરું થઈ પડે છે. આમાં ‘બંદિશ બેન્ડિટ્સ’ની જેમ સંગીતને ખીલવાનો ભરપૂર અવકાશ હતો પણ એ વેડફાયો છે[/su_pullquote]

સંજય વિ. શાહ 

નવી સિરીઝ પેશ કરવાની રેસમાં હમણાંથી ઝીફાઇવ, સોની વગેરે પ્રાઇમ વિડિયો, નેટફ્લિક્સ કરતાં ખાસ્સાં પાછળ છે. જોકે બેઉ પ્લેટફોર્મ સતત એવા પ્રયત્નમાં ખરાં કે એમની જે સિરીઝ આવે એ હટ કે હોય. ઝીફાઇવ પર હાલમાં ‘શબદઃ રીત ઔર રીવાઝ’ સિરીઝ આવી છે. સુખતાલપુર નામના નગરમાં એની કથા આકાર લે છે. ગુરુદ્વારામાં થતી ગુરબાણી સાથે એ ફૂટબોલ, પારિવારિક સંબંધો, દોસ્તી અને વ્યાવસાયિક એન્ગલને આવરી લે છે. આટલી બાબતો સિરીઝને એક્સાઇટિંગ બનાવવા માટે આમ તો પૂરતી કહેવાય. જાણીએ કે એના છ એપિસોડ્સમાં શું છે. 

ગુરબાણી એટલે શીખ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથ શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબજીમાં લખાયેલા શબ્દો અને ભજનો. હરમિન્દર (સુવિન્દર વિકી) સુખતાલપુરના ગુરુદ્વારામાં રાગી છે. ગુરુદ્વારામાં શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબજી સમક્ષ ગુરબાણી ગાનાર સેવક એટલે રાગી. એનો દીકરો ગુપિન્દર ઉર્ફે ગુપ્પી (મિહિર આહુજા) તોતડાય છે. એ ફૂટબોલ ખેલાડી છે. સ્કૂલની ટીમ માટે રમે છે. રમતમાં આગળ વધવાની મહત્વાકાંક્ષા ધરાવે છે. ઘરમાં હરમિન્દરની પત્ની મનજોત (તરનજીત કૌર) અને ગુપ્પીની બહેન ગિન્ની (માહી જૈન) છે. 

પિતા ઇચ્છે છે કે ગુપ્પી ગુરુદ્વારામાં એમનો વારસો જાળવતા રાગી બને. રિયાઝ કરવાની પિતાની વારંવારની ટકોર છતાં, ફૂટબોલઘેલો અને બોબડો ગુપ્પી રિયાઝ પરત્વે દુર્લક્ષ કરે છે. પરિવારમાં આર્થિક સંકડામણ છે. નોકરીમાં હરમિન્દરને પડકારો છે. માઇક્રો ફાઇનાન્સ કંપનીમાં એના મેનેજર બનવાના ઓરતા પર પાણી ફરી વળ્યું છે. એની જગ્યાએ કંપનીએ બેંગલુરુથી અભિષેક શર્મા (સુશાત કાંડ્યા)ને મોકલાવીને બેસાડ્યો છે. એ અતડો છે. 

ગુપ્પી અને હરમિન્દરને કેન્દ્રસ્થાને રાખીને કથા આગળ વધે છે. ઘરેલુ માહોલ છે. વિવિધ મોરચે ઘટનાઓ રચાતી રહે છે. ગુપ્પી રમતનાં સપનાં સાકાર કરી શકે છે ખરો? હરમિન્દર દીકરાને ટપારી ટપારીને રાગી બનવા સુધી વાળી શકે છે ખરો? વાર્તામાં ખાસ ઊંડાણ નહીં હોવાથી લાભ અને ગેરલાભ બેઉ થાય છે. લાભ એ કે દિગ્દર્શક બેલડી અમિત ગુપ્તા અને દીપક શ્રીવાસ્તવ સિરીઝને શાંત અને ઘણેખરે અંશે સહ્ય રાખી શક્યા છે. ગેરલાભ એ કે સિરીઝમાં ચમત્કૃતિ અને ઉત્કંઠા કરાવે એવી સિચ્યુએશન્સ નથી. પટકથાના મોરચે જે તાણાવાણા છે એ પોરસાવા જેવા નથી. લેખકો કૃષ્ણકાંત જોનલગડ્ડા અને સમીર સતીજા વારંવાર એવી બાબતો પર સરી પડે છે જે ખોડંગાતી કથાને એક ધક્કો મારીને જરાક આગળ લઈ જાય. પછી જે થવું હોય એ થાય અને થાય ત્યારે વળી જોઈ લેવું કે રસ્તો ક્યાંથી નીકળી શકે છે. 

છતાં, ‘શબદઃ રીત ઔર રીવાઝ’ જોવાનાં થોડાં કારણો છે. સૌથી સશક્ત કારણ ગુરુદ્વારાનો માહોલ અને ગુરબાણી છે. ફિલ્મ હોય કે સિરીઝ, એમાં જ્યારે આ બાબતો ઉજાગર થાય છે ત્યારે એ અલગ ભાવનાત્મક સ્પંદનો સર્જાય છે. પ્રમુખ પાત્રોમાં સુવિન્દર વિકી અને મિહિર આહુજા સહજ છે. મિહિર ‘ધ આર્ચીઝ’માં દેખાયો હતો. સુવિન્દરને આપણે પહેલાં ‘કોહરા’ સિરીઝમાં સશક્ત પાત્રમાં જોયો હતો. તરનજીત અને માહી પોતપોતાના પાત્રમાં ઉપયુક્ત છે. ગુપ્પીના મિત્ર નૈતિક (યશ સેહગલ), ગુપ્પી જેને ચાહે છે એવી સિમરન (કાવ્યા પંડિત) તથા ગિન્ની જેના તરફ આર્ષાય છે એવા કરણ (તેજસ માથુર) વગેરે અન્ય પાત્રો છે. બધાંથી સિરીઝ છ એપિસોડ સુધી પહોંચી છે.

અમુક ખટકતી બાબતો છે. હરમિન્દરની ઓફિસનાં દ્રશ્યો કઠે એવાં છે. એમાં નથી વાસ્તવિકતા કે નથી નાટ્યાત્મકતા. આજના જમાનામાં કઈ કંપનીની ઓફિસમાં તમામ કર્મચારીઓ રજિસ્ટર અને કાગળનાં થોથાં લઈને કામ કરતા હશે? કેમ કોઈના ટેબલ પર કોમ્પ્યુટર નથી? એવી ઓફિસ પર દારોમદાર રાખ્યા પછી એક દ્રશ્યમાં મેનેજર મોબાઇલ પર એઆઈને કહે છે, “આ ડોક્યુમેન્ટમાંથી મિસ્ટેક શોધી કાઢ.” ભાઈ-બહેન અને એમની મિત્રમંડળીના ટ્રેક અને દ્રશ્યો ઠીકઠીક છે. એ કંઈક અંશે યુવાપેઢીને આકર્ષવાનું કામ કરી શકે એવાં છે. 

Shabad – Reet Aur Riwaaz – Image – Screenshot from the trailer

મેકિંગમાં મોટાભાગનાં દ્રશ્યો બીબાઢાળ છે. એક ઘર, એક ઓફિસ, ગુરુદ્વારાનો પરિસર એટલે સિરીઝની લગભગ દુનિયા પૂરી થઈ જાય છે. પાત્રો ઓછાં અને એમાંનાં ચાર-પાંચ માંડ એવાં જેમને કથા સાથે ખાસ લેવાદેવા હોય. તેથી, સિરીઝ પાવરવાળી ઓછી અને પોલાણવાળી વધારે છે. પાત્રાનો સંબંધોમાં વારંવાર એવાં ઝોલાં આવે છે કે એમની તરફ આકર્ષાઈ જવાની શક્યતા સર્જાય અને એના પર પાણી ફરી વળે. સૌથી મોટી મુશ્કેલી એટલે સિરીઝ જેના ખીલે બંધાઈ છે એ બે ચીજો, પિતાની રાગી તરીકેની સેવા અને દીકરાનું ફૂટબોલર બનવાનું સ્વપ્ન. બેઉ અંતે વજનદાર મુદ્દા બનવાને બદલે વઘારથી વિશેષ બનતાં નથી. ઇન ફેક્ટ, જેમાં ગુરબાણીની વાત હોય એવી સિરીઝમાં કેમ એકપણ કર્ણપ્રિય ગુરબાણી નથી એ સમજવું અઘરું છે. આમાં ‘બંદિશ બેન્ડિટ્સ’ની જેમ સંગીતને ખીલવાનો ભરપૂર અવકાશ હતો એ વેડફાયો છે. એવું નથી કે સાવ ગુરબાણી નથી પણ એમનો સચોટ ઉપયોગ નથી થયો. 

વિષય રાગીનો હોવાથી સિરીઝમાં ગાળાગાળી નથી. પંજાબી વાતાવરણ છતાં મદિરાબાજી નથી. આછકલાં અને અભદ્ર વસ્ત્રો કે વર્તન નથી. કાનને છંછેડીને, મનોરંજનના નામે પરાણે રાજી કરાવે એવું બિનજરૂરી પાર્શ્વસંગીત નથી. તેથી, સિરીઝ સપરિવાર માણવા માટે પરફેક્ટ બને છે. સરવાળે, એટલું કહી શકાય કે ‘શબદઃ રીત ઔર રીવાઝ’ એવા દર્શકો માટે છે જેઓને વીતેલા સમયની સહજ, સરળ અને સૌમ્ય કથાઓ ગમતી હોય. 

છેલ્લે એક વાત. સિરીઝના એપિસોડ્સના અંતે મધ્ય પ્રદેશ ટુરિઝમનું પ્રમોશન છે. દેખીતી વાત છે સિરીઝને મધ્ય પ્રદેશ સાથે લેવાદેવા છે. અર્થાત્, એનું શૂટિંગ ભોપાલમાં થયું છે. જોકે ભોપાલનાં લોકેશન્સ માણવાની ખાસ તક દર્શકને મળતી નથી. મોટાભાગનાં દ્રશ્યો ઇનડોર છે. મધ્ય પ્રદેશનું સૌંદર્ય પ્રદર્શિત થયું નથી. શક્યતાઓ હોવા છતાં એનો ઉપયોગ થયો નથી.હશે. એની ચિંતા કર્યા વિના ચોખ્ખી અને સરળ એવી આ સિરીઝ જોઈ શકાય છે.

(ગુજરાત સમાચારની ચિત્રલોક પૂર્તિમાં શુક્રવાર 06 02 2026ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલો લેખ)

ફિલ્મનું ઓટીટી માટે ઓડિટિંગ નવી વાત નથી. ઓટીટીને મન દિગ્દર્શક દ્વિતીય અને વ્યુઅરશિપ પ્રાથમિક છે.
તેથી, પોતાની રીતે એડિટિંગ કરતી વખતે કોઈ પ્લેટફોર્મને યોગ્ય ખુલાસો કરવાની જરૂર લાગતી નથી કે અસલ ફિલ્મ થોડી અલગ છે

સંજય વિ. શાહ 

‘ધુરંધર’ ઓટીટી પર આવી એ સાથે ચર્ચા શરૂ થઈ. ફિલ્મને સ્ટ્રીમિંગ માટે નવેક મિનિટ ટૂંકી કરી દેવામાં આવ, એની. એ કામ કર્યું નેટફ્લિક્સે, નહીં કે નિર્માતાઓએ. આ કોઈ નવી વાત નથી. અનેક ફિલ્મો થિયેટરમાં જોવા મળે એમની એમ ઓટીટી પર જોવા મળતી નથી. દુનિયાના અનેક દેશોમાં ફિલમનું ઓટીટી સ્ટ્રીમિંગ વર્ઝન અલગ હોઈ શકે છે. 

ભારતની વાત કરીએ. ઓટીટી માટે સેન્સર નથી પણ ઓટીટીનું પોતાનું સેન્સર જરૂર હોય છે. દરેક પ્લેટફોર્મ પોતાની રીતે ફિલ્મ મૂલવે અને રજૂ કરે છે. એને કહેવાય કન્ટેન્ટ પોલિસી. એ ઘડવામાં ઓટીટીની પોતાની સમજણ સાથે, કેન્દ્ર સરકારના આઈટીના નિયમો ધ્યાનમાં લેવાય છે. એટલું જ મહત્ત્વ બિનજરૂરી વિવાદમાં વેતરાઈ નહીં જવાના મુદ્દાને અપાય છે. ધર્મ, જાતિ, રાજકારણ જેવી બાબતો એમાં શિરમોર છે. 

આવું કરતી વખતે ઓટીટીને ગાળાગાળી, લાંબાં કામુક દ્રશ્યો વગેરે સામે ખાસ વાંધો પડતો નથી. એમને હિંસા સામે આપત્તિ નથી લાગતી. પરિણામે, ઓટીટીએ સૌના ઘરમાં હિંસા, અભદ્ર ભાષા અને સેક્સને, “આ બધું તો ચાલે,” એવા મોડ પર લાવીને મૂકી દીધું છે. 

પ્લેટફોર્મના પોતાના એડિટિંગમાં ફિલ્મની લંબાઈ સામે કાતર ચાલી જાય છે. શોર્ટ્સ અને રીલ્સના જમાનામાં લોકોની ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની શક્તિનું કાસળ નીકળી ગયું છે. તેથી, અનેક ફિલ્મો વગેરે નિર્દય રીતે કાપી નાખવામાં આવે છે, જેથી લોકો કંટાળી ના જાય. એવું કરવામાં એડિટિંગ ઘણી ફિલ્મોના આત્માને હચમચાવી નાખે છે. ઓટીટી પર ક્યારેક જૂની ફિલ્મો જોજો, ખાસ કરીને 1990, 2000ના દાયકાની કે એ પહેલાંની. અનેક એવી હશે જેની વાસ્તવિક લંબાઈ ઓટીટી વર્ઝન કરતાં ખાસ્સી લાંબી હોય. એ ફિલ્મો યુટ્યુબ પર ઉપલબ્ધ હોય તો બેઉની તુલના પણ કરી શકશો. ત્યારે સાંગોપાંગ સમજાશે કે એક જગ્યાએ ફિલ્મ કેટલી લાંબી અને બીજી જગ્યાએ કેટલી ટૂંકી છે યુટ્યુબ જવા દો. એક જ ફિલ્મ બે ઓટીટી પર સ્ટ્રીમ થતી હોય એવા ઘણાં ઉદાહરણ છે. બેઉ પર એ ફિલ્મ જોશો તો એકમાં અલગ અને બીજા પર અલગ વર્ઝન મળી શકે છે.

એક ભાષાની ફિલ્મ બીજી ભાષામાં મુકાય ત્યારે પણ કાપકૂપ સામાન્ય છે. તામિલ ફિલ્મ હિન્દીમાં કે ગુજરાતી ફિલ્મ હિન્દીમાં પેશ થાય ત્યારે ડબિંગને અસ્ખલિત કરવા કે દ્રશ્યને પરભાષા સાથે સુસંગત કરવાને એડિટિંગ સામાન્ય છે. આ પ્રક્રિયામાં ખોડ એ છે કે ઘણી ફિલ્મોનું એડિટિંગ ઢંગધડા વિના થાય છે. એડિટ શું કરવું અને કેટલું કરવું એનો નિર્ણય ઘણીવાર નીચલા સ્તરે, એટલે કે ઓટીટીના સર્વોચ્ચ અધિકારીઓ કે પ્લેટફોર્મના નિયમોને ચાતરીને થાય છે. તેથી, આખરે જે ફિલ્મ સ્ટ્રીમ થાય એ આડેધડ લાગે છે. 

હોલિવુડ અને યુરોપમાં પણ આ ચલણ છે. ત્યાં ઓટીટીની રેટિંગ સિસ્ટમ સાથે ફિલ્મ મેળ ખાય એ માટે એડિટિંગ નવી વાત નથી. પ્રાદેશિક નિયમો અનુસાર પણ એડિટિંગ થાય છે. હોલિવુડે મનોરંજનમાં થિયેટ્રિકલ કટ, ડિરેક્ટર્સ કટ, સ્ટ્રીમિંગ કટ, ટેલિવિઝન કટ એમ એક જ ફિલ્મની વિવિધ વર્ઝનનું ચલણ સાર્વત્રિક કર્યું છે. 

ચીનમાં ઓટીટી માટે નિષ્ઠુર અને ભરપૂર એડિટિંગ નવાઈનું નથી. ઓટીટી શા માટે, ત્યાં થિયેટરમાં રિલીઝ થનારી ફિલ્મમાં એવું કશું હોઈ શકે નહીં જે દેશ, સરકાર, નેતાઓ વિરુદ્ધ હોય. એલજીબીટીક્યુના સંદર્ભ તથા હિંસાને પોષતી બાબતો પણ કપાઈ જાય છે. ધર્મના મામલે ચીની ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સનું એટિડિંગ દયાહીન છે. મધ્ય-પૂર્વ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોની વાત પણ જુદી નથી. ત્યાં સ્થાનિક માહોલ સાથે સુસંગત ના હોય એ બાબતો ઓટીટી પર દર્શાવાતી નથી. 

સ્ટ્રીમિંગના અટપટાં ધારાધોરણોને કારણે મોટા નિર્માતાઓ ફિલ્મનું લખાણ થાય ત્યારે કાળજી લેતા થયા છે કે સ્ક્રિપ્ટમાં શું હોય અને શું નહીં. ફિલ્મ મોટા પડદે કેવીક દેખાશે અને ઓટીટી પર કેવી. સીધી ઓટીટી પર આવતી ફિલ્મોનું લખાણ પણ અલગ રીતે થાય છે. 

આપણે ત્યાં ફિલ્મોનું ઓટીટી એટિડિંગ ભ્રમિત કરનારું પણ હોય છે. સુજ્ઞ દર્શકોને ઓટીટી પર ફિલ્મ જોતી વખતે વિચિત્ર એડિટિંગનો ખ્યાલ પણ આવતો હોય છે. મુશ્કેલી એડિટિંગ સામે નહીં પણ એમાં પ્રવર્તતી અપારદર્શકતાનો છે. બીજી મુશ્કેલી એની સામે નિર્માતાઓ, ઇન્ડસ્ટ્રીના માંધાતાઓ સહિત દર્શકોની વિનાવિરોધ શરણાગતિનો છે. 

ફિલ્મને જેમતેમ કાપીને દર્શકો સામે મુકાય ત્યારે એમાંથી મૂળ વિઝનનું કાસળ નીકળી જાય છે. ઓટીટીને એનાથી ફરક પડતો નથી, કેમ કે એને મન દિગ્દર્શક દ્વિતીય અને વ્યુઅરશિપ પ્રાથમિક લક્ષ્ય છે. મનસ્વી એડિટ કરતી વખતે ઓટીટીને ફિલ્મની શરૂઆતમાં યોગ્ય ખુલાસો કરવાની જરૂર લાગતી નથી. કોઈક અદ્રશ્ય તાકાત મનગમતી સેન્સરશિપ ચલાવી રહ્યું છે એ જાણવાનો દર્શકોને અધિકાર છે. એનું હનન કરવામાં ઓટીટીને ક્રૂર આનંદ મળે છે. ભલે એને લીધે કથાનક બદલાઈ જાય, અસરહીન થઈ જાય. એની જવાબદારી ક્યાં કોઈએ લેવાની હોય છે?

લાગણીશીલ દ્રશ્યો પર, ગીતો પર એડિટિંગની કાતર વારંવાર ચાલે છે. જૂની ફિલ્મોના મામલામાં એનો અતિરેક પણ થાય છે. કયું દ્રશ્ય બિનજરૂરી લાંબું કે કયું ગીત કંટાળાજનક એ નક્કી કરવાનો દર્શકનો હક ઓટીટી એડિટિંગ આંચકી લે છે. ક્યારેક વાત ત્યાં સુધી પહોંચે છે કે કોઈક પાત્ર પર એવી અડબંગ કાતર ચાલી જાય કે એનાં જે રહ્યાંસહ્યાં દ્રશ્યો ફિલ્મમાં હોય એનો પૂર્વાપર સંબંધ ગાયબ થઈ જાય. 

ઘણા સર્જકો એના લીધે મૂંઝવણ અનુભવે છે. એમણે હવે સેફ, પોલિટિકલી કરેક્ટ, સોશિયલી ક્લિયર અને કોન્ટ્રોવર્સીથી પર સર્જન કરવાની ચિંતા કરવાની છે. એ પણ સ્ક્રિપ્ટિંગ લેવલથી. નિર્ભેળ, ઇમાનદાર ક્રિએટિવિટી જાય તેલ પીવા. 

સાવ એવું નથી કે ઓટીટીના એડિટિંગના લાભ નથી. અમુક એડિટિંગ સમાજમાં સર્જાઈ શકતી અનાવશ્યક તંગદિલી ટાળે છે. સાથે, એક ભાષાના કન્ટેન્ટને બીજી ભાષામાં લોકભોગ્ય બનાવે છે. ખરેખર બોરિયત ભરેલી સિચ્યુએશન્સને કટિંગ કરીને એ સહ્ય બનાવે છે. ફિલ્મની ગતિશીલતા ક્યારેક વધારે છે. છતાં, ફાયદા ત્યારે અસ્થાને લાગે જ્યારે સેનેમિટિક માલ ભેળસેળિયો થઈને દર્શક સામે પીરસાય, એમ કહીને કે “લે, આ છે તારા માટે એક ખાસ ફિલ્મ, મજ્જા કર.”

(ગુજરાત સમાચારની ચિત્રલોક પૂર્તિમાં શુક્રવાર 06 02 2026ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયેલો લેખ)