બોલિવુડની (આખા ઇન્ડિયાની?) સફળતમ લેખકબેલડી સલીમ-જાવેદ શા માટે તૂટી? એમનો સિતારો એવો તે કેવો બુલંદ થયો કે સુપરસ્ટાર્સ કરતાં એમને વધુ પૈસા મળતા? દર્શકો એમની લખેલી ફિલ્મો સારી જ હોય એવું શાને માનતા?

ફિલ્મો, વેબ સિરીઝ વગેરેની ખળખળ વહેતી નહેરમાં જ્યારે ‘એન્ગ્રી યંગ મેન’ જેવી, રિયલ લાઇફને ઉજાગર ડોક્યુમેન્ટરી આવે ત્યારે તાજગીની અલગ લહેરખી વહી હોય એવું પ્રતીત થાય છે. આપણે ત્યાં રિયલ માણસોની સિદ્ધિઓની સમીક્ષા કરતી, એમનાં જીવન, કાર્યો વગેરેની બારીકીમાં જતી ડોક્યુમેન્ટરીઝનો ટ્રેન્ડ હજી પા પા પગલી ભરી રહ્યો છે. સલીમ ખાન અને જાવેદ અખ્તરના સંઘર્ષ, એમની સફળતા, એમના યૌવનથી લઈને વૃદ્ધત્વ અને એમના પરિવારની અંગત વાતોને વણી લેતી નાનકડી પણ મજ્જાની સિરીઝ પ્રાઇમ વિડિયો પર આવી છે. એમાં ત્રણ એપિસોડ્સ છે પણ ત્રણેય સ્ટાર-સ્ટડેડ છે. ત્રણેયમાં ઘણી અજાણી વાતો સામે આવે છે જેને મમળાવવી ગમે. સિરીઝ ખરેખર તો આ ચેમ્પિયન લેખકોને જીવતેજીવત આપવામાં આવેલી ઉમદા અંજલિ છે, કહો કે એમને ફિલ્મરસિયાઓની સલામી છે.

સિરીઝના કેન્દ્રસ્થાને ખુદ સલીમ અને જાવેદ છે. એમના કોસ્ટાર્સ એમના પરિવારજનો ઉપરાંત એમની સાથે વરસોથી સંકળાયેલા બોલિવુડના બિગેસ્ટ કલાકાર-કસબીઓ છે. એમાં સલીમપુત્ર સલમાન ખાન, આમિર ખાન, શાહરુખ ખાન, રિતિક રોશન, અમિતાભ બચ્ચન, કરણ જોહર, રાજકુમાર હીરાણી, અભિજાત જોશી, હેમા માલિની… ઘણા સામેલ છે. સાથે, સલીમનાં પત્ની હેલન, જાવેદનાં એક્સ અને વર્તમાન પત્ની, અનુક્રમે હની ઇરાની અને શબાના આઝમી, એમનાં સંતાનો, અરબાઝ ખાન, ઝોયા અખ્તર, ઝોયાની સાથી રીમા અને ફિલ્મમેકર રીમા કાગતી, ફરહાન અખ્તર વગેરે છે. પણ જેમના મોઢે એમના જીવનની રસાળ વાતો માણવાનો મહત્તમ આનંદ મળે છે એ સલીમ-જાવેદ પોતે છે.

જાવેદ અખ્તર 79ના થયા અને સલીમ ખાન 88ના છે. એમની કારકિર્દીનો સુવર્ણકાળ એટલે 1971થી 1987નો સમયગાળો. સિરીઝમાં જેના પર મેક્ઝિમમ ફોકસ કરાયું છે એ આ આખો, લાંબો પિરિયડ નથી. એમાં મુખ્યત્વે ‘શોલે’થી ‘શક્તિ’ સુધીના સલીમ-જાવેદને પ્રાધાન્ય અપાયું છે. જે ફિલ્મો વિશે સર્વાધિક વાત થાય છે એ ‘શોલે’ ઉપરાંત, ‘દીવાર’, ‘ત્રિશૂલ’ વગેરે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો જોડીના ચાહકોને કે લેખનક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા, જેમને એમની લખાણ પ્રક્રિયાની બારીકી જાણવામાં રસ હોય, એમને એ વિશે ખાસ જાણવાની તક મળતી નથી.

સિરીઝ રસાળ છે. ‘એન્ગ્રી યંગ મેન’ સાથે દર્શકોની દોસ્તી કરાવનારા આ જૈફ વયના લેખકો નિખાલસતા સાથે દર્શકો સાથે તાદાત્મ્ય સાધે છે. એના લીધે બેઉ માટે ખાસ્સું માન અને પ્રેમ ઉભરાય છે. મુંબઈમાં એમણે ખેડેલા સંઘર્ષની અમુક વાતો સિરીઝથી જાણવા મળે છે. સફળતાની શરૂઆતમાં એમણે કેવી રીતે સિક્કો જમાવ્યો, કેવી રીતે પેઇન્ટર રાખીને અને જાતે ઢસરડા કરીને તેઓ જ્યાંત્યાં ચોંટાડેલાં ફિલ્મ પોસ્ટર્સ પર, રસ્તે રસ્તે ફરીને, એના પર રંગથી પોતાનાં નામ ચીતરાવતા (કારણ લેખકનું નામ પોસ્ટર પર શાનું હોય એ જક્કીપણું બોલિવુડમાં ત્યારે પણ હતું અને આજે પણ  છે), એ જાણવું રસપ્રદ છે. એ સંદર્ભમાં સલીમ ખાન એક ચોટદાર વાક્ય કહે છે, “ગીતકાર એક પાનાનું ગીત લખે અને પોસ્ટર પર એનું નામ છપાય. લેખક આખેઆખી સ્ક્રિપ્ટ લખે પણ એનું નામ ના છપાય…” એક વાત નોંધજો. સિરીઝમાં જાવેદ સતત વિચારશીલ, કંઈક અંશે માપીતોળીને પોતાની વાત માંડતા હોય એવું અનુભવાશે. બીજી તરફ, સલીમ ખાનનો ચહેરો સતત હસતો અને તેઓ દિલથી વાત કરતા હોય એવું અનુભવાય છે. એમના સ્વભાવનો ફરક એમની કારકિર્દીમાં ખૂબ કામ આવ્યો હશે. બિલકુલ.

ઓટીટી પર સૌથી વધુ શું જોવાય છે? હમણાંની વાત કરીએ તો ક્રાઇમ આધારિત શોઝ, થ્રિલર્સ વગેરે. ભવિષ્યની વાત કરીએ તો એ પ્રકાર કદાચ રિયાલિટી શોઝનો હોઈ શકે છે. એવા શો જે માત્ર ઓટીટી માટે બન્યા હોય અને ઓટીટી પર જ એમનું સ્ટ્રીમિંગ થતું હોય. કમ સે કમ એવું વૈશ્વિક ટ્રેન્ડ્સ અને આપણે ત્યાં ઓટીટી રિયાલિટી શોઝની વધતી લોકપ્રિયતા જણાવે છે.

ટીવી અને ઓટીટીના રિયાલિટી શોઝમાં ફરક શો છે?

ટીવીનો રિયાલિટી શો ઇન્ટરેક્ટિવ ઓછો હોય છે. દાખલા તરીકે, ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’માં ઘેરબેઠા દર્શકોને સાંકળવા એકાદ સવાલ પૂછાય અને એનો જવાબ આપનારને એક અથવા બીજી રીતે ખુશ કરાય. ઓટીટીમાં સવાલ પૂછવો મામૂલી વાત છે. એમાં દર્શકને બીજી અનેક રીતે કનેક્ટ કરી શકાય છે. દાખલા તરીકે લાઇવ વોટિંગ કરી શકાય. દર્શકોની કમેન્ટ મેળવીને એમને પણ દર્શાવી શકાય. બીજું ઘણુંબઘું કરી શકાય. એટલે જ, રિયાલિટી શોઝને વધુ માફક આવતું પ્લેટફોર્મ ઓટીટીનું બનવાને રસ્તે છે. ઓટીટી પર એવા રિયાલિટી શોઝ પણ આવી શકે છે જેના માટે ટીવી કદાચ ઉપયુક્ત પ્લેટફોર્મ ના બની શકે અથવા, જેમને ટીવી પર ટેલિકાસ્ટ કરવામાં એટલી મજા નથી. પ્રાઇમ વિડિયો પર આવેલો ઊર્ફી જાવેદવાળો રિયાલિટી શો ‘ફોલો કર લો યાર’ કદાચ ટીવી માટે બની શકત નહીં. એ પણ નવ નવ એપિસોડ્સ સાથે.

આપણે ત્યાં ‘બિગ બોસ’ની બે વર્ઝન્સ છે. એક ટીવી તો બીજી ઓટીટી માટે. જિયો સિનેમા પર હાલમાં ‘લાફ્ટર શેફ્સ’ શો આવ્યો. એણે નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી છે. મફતમાં ઓટીટી જોવાની મેન્ટાલિટી સાથે આપણે ત્યાં પેઇડ સબસ્ક્રિપ્શન્સની બોલબાલા પણ વધી રહી છે. ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સ ગ્રાહકોને એક અથવા બીજી રીતે લલચાવી રહ્યા છે. તેઓ બીજી સર્વિસ સાથે પ્લેટફોર્મનું સબસ્ક્રિપ્શન વેચીને પણ ગ્રાહકો હસ્તગત કરી રહ્યા છે. પરિણામે, આ પ્લેટફોર્મ્સ તેજીથી આગળ વધી રહ્યા છે. સાથે વધી રહ્યા છે અખતરા જેનાથી ગ્રાહકોને રાજી રાખી શકાય અને નવા ગ્રાહકો પણ નિયમિતપણે અંકિત કરી શકાય છે.

એસ. એસ. રાજામૌલીને હજી થોડાં વરસ પહેલાં માત્ર દક્ષિણ ભારતીય દર્શકો પિછાણતા હતા, એ પણ ઠીકઠીક. ‘મગાધીરા’ અને ‘ઇગા’ પછીની ફિલ્મોએ, ખાસ તો ‘બાહુબલી’ અને ‘આરઆરઆર’એ એમને વૈશ્વિક નામના અપાવી. આ ડોક્યુમેન્ટરી એટલે એમની એ સફળતાનું સેલિબ્રેશન

કપૂર ખાનદાન બોલિવુડનું ફર્સ્ટ ફેમિલી ગણાય છે. આ ખાનદાનની મહત્તમ વ્યક્તિઓ ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી સાથે સંકળાયેલી છે. કપૂર્સ આ ઉદ્યોગનાં અભિનય, નિર્માણ, દિગ્દર્શન વેગેરે પાસાં સાથે કનેક્ટેડ છે. દક્ષિણ ભારતની ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ઘણા પરિવાર એવા છે જેની અનેક વ્યક્તિ ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં છે. જોકે આ એક ડોક્યુમેન્ટરી, ‘મોડર્ન માસ્ટર્સઃ એસ. એસ. રાજામૌલી’ જોયા પહેલાં ઘણાને રાજામૌલીના પરિવારના ફિલ્મી ફેલાવાની ખબર નહીં જ હોય. તો, એમના પરિવારમાંથી કોણ કોણ છે આ ઉદ્યોગમાં?

રાજામૌલીનાં પત્ની રમા કોસ્ચ્યુમ્સ ડિઝાઇનર છે. એમના પિતા વી. વિજયેન્દ્ર પ્રસાદ લેખક છે. રાજામૌલીની ઘણી ફિલ્મોના એ લેખક છે. રાજામૌલીનો સાવકો દીકરો એસ. એસ. કાર્તિકેય છે. એ પ્રોડક્શન સંભાળે છે. કાર્તિકેય પરણ્યો છે અભિનેતા જગતપતિ બાબુની ભત્રીજી-ભાણી પૂજા પ્રસાદને. રાજામૌલીના 91 વરસના કાકા કોદુરી સિવા શક્તિ દત્તા ગીતકાર અને લેખક છે. એમણે બાહુબલી, આરઆરઆરનાં ગીતો લખ્યાં છે. ઓસ્કર એવોર્ડ વિજેતા સંગીતકાર એમ. એમ. કિરાવાનીના તેઓ પિતા છે. કિરાવાની એમ રાજામૌલીના કઝિન છે. રાજામૌલીનાં અન્ય કઝિન્સ પણ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં છે. કલ્યાણી મલિક સાઉન્ડ સુપરવાઇઝર છે. બાહુબલીઃ ધ બિગિનિંગમાં એમણે આ કામ સંભાળ્યું હતું. એમ. એમ. શ્રીલેખા ગાયિકા અને સંગીતકાર છે. એસ. એસ. કાંચી લેખક અને અભિનેતા છે. રાજામૌલીની ફિલ્મોમાં એણે સ્ક્રિપ્ટ ડૉક્ટરની જવાબદારી નિભાવી છે…

‘મોડર્ન માસ્ટર્સઃ એસ. એસ. રાજામૌલી’ આપણને રાજામૌલીની ફિલ્મો, એમના પરિવાર, એમની વિચારધારાના અંતરંગ વિશ્વમાં લટાર કરાવે છે.
રાઘવ ખન્ના અને તન્વી અજિંક્ય ડિરેક્ટર્સ છે. નેટફ્લિક્સ પર આવેલી આ ડોક્યુમેન્ટરી રાજામૌલી વિશે રસપ્રદ વાતો જાણવાનો પરફેક્ટ રસથાળ છે. ઘણી વાતો એવી છે કે આ ડોક્યુમેન્ટરી જોયા વિના કશેય જાણવા ના મળે.

મનોજ બાજપાયી સલમાન ખાન નથી. સાઉથનો એક્શન હીરો પણ નથી જ. ‘ભૈયાજી’માં બાજપાયીને બેઉ બનવાની તક મળી છે. નવાઈ લાગે છે? ફિલ્મ જુઓ. અપૂર્વ સિંઘ કાર્કી ડિરેક્ટેડ આ ફિલ્મ ઘડીકમાં સરસ તો ઘડીકમાં વિચિત્ર લાગશે. પહેલાં વાત કરીએ ‘ભૈયાજી’ની અને પછી કરીશું બીજી એક ફિલ્મની.

રામ ચરણ ત્રિપાઠી ઉર્ફે ભૈયાજી સીધોસાદો માણસ છે. એટ લીસ્ટ, ફિલ્મની શરૂઆતમાં તો ખરો જ. એનો સાવકો ભાઈ વેદાંત (આકાશ મખીજા) દિલ્હીથી ઘેર પાછો આવી રહ્યો છે. એટલે, ભૈયાજી, એની સાવકી મા (ભાગીરથી કદમ) અને થવાવાળી પત્ની મિતાલી (ઝોયા હુસેન), સહિત આખું ગામ ઉત્સાહિત છે. ત્યાં દિલ્હી રેલવે સ્ટેશને અણધારી ઘટનામાં ગુંડો અભિમન્યુ (જતીન ગોસ્વામી) વેદાંતને પતાવી નાખે છે. નાજુક થતી જોઈને વેદાંતના બેઉ મિત્રો પણ એને મદદ કરવાને બદલે નાસી જાય છે. આ અભિમન્યુનો બાપ ચંદ્રભાન (સુરિન્દર વિકી) પણ માથાભારે તત્ત્વ છે. વેદાંતની હત્યા ભૈયાજીને, પરિવારને હચમચાવી નાખે છે. એ સાથે ભૈયાજી હથિયાર ઉપાડે છે અને પ્રણ લે છે અભિમન્યુને પતાવી નાખવાનું. ત્યારે આપણને જાણ થાય છે કે એક સમયે ભૈયાજી પણ માથાભારે તત્ત્વ હતો પણ સારી ક્વોલિટીનો. એટલે, લોકોના હિત માટે ગુંડાગીરી કરતો જણ. બિલકુલ એવો જેવો આપણી નાઇનટીઝની ફિલ્મનો કોઈક હીરો હતો.

‘ભૈયાજી’ની વાર્તા ટિપિકલ મસાલા એન્ટરનેઇનર છે. એની શરૂઆત ઠીકઠીક છે. થોડી મિનિટો પછી ફિલ્મ ઉત્સુકતા જગાડે છે. શોટ ટેકિંગ, શરૂઆતમાં આવતું એકાદ ગીત વગેરે બધું સરસ માહોલ જમાવે છે. ભૈયાજી ચંદ્રભાન એન્ડ કંપની સામે રણશિંગું ફૂંકે છે ત્યાં સુધી બધું બરાબર છે. પછી વાર્તાને દમદાર બનાવવા માટે પડ ખુલતાં જાય છે. એક તો કહી જ દીધું કે સીધોસાદો ભૈયાજી કેમ ગુંડાગીરી પર ઊતરી આવે છે. એવી જ રીતે સાવકી મા, થનાર પત્ની વગેરેના નવા કલર્સ પણ સામે આવે છે. ભૈયાજીના ગામવાળા પણ ગાંજ્યા જાય એવા નથી. એ પણ ધીમેધીમે ફલિત થાય છે. ઇન્ટરવલના ટ્વિસ્ટમાં ગુંડા ભૈયાજીને નદીમાં ફગાવી દે છે અને એને ગોળીએ પણ દે છે. ઇન્ટરવલ પછી વાર્તા લથડિયાં ખાય છે. કારણ ભૈયાજી હીરોમાંથી ઝીરો હોય એ રીતે ફિલ્મનાં અન્ય પાત્રો સિચ્યુએશન્સ કંટ્રોલ કરે છે. ઘડીકમાં મા, પત્ની અને ઘડીકમાં ચંદ્રભાન. ભૈયાજીએ ભાઈના મર્ડરનો બદલો લેવાનો છે પણ એ પોતે ડ્રાઇવિંગ સીટ પર આવે ત્યાં સુધીમાં તો ખાસ્સી ફિલ્મ પતી જાય છે. એનાથી ફિલ્મ ફિસ્સી પડી જાય છે.

સારા સ્ક્રીનપ્લે સાથે, બાજપાયીની જગ્યાએ અન્ય કોઈક કલાકાર સાથે (જે આ પાત્રમાં વધુ ફિટમફિટ લાગત) ફિલ્મ બેટર બની હોત. પાત્રાલેખનમાં ઘણી ખામીઓ છે. આવી ફિલ્મ જોતાં જે ઝણઝણાટી થવી જોઈએ, ભયની, રોમાંચનું, લખલખું પસાર થવું જોઈએ એ થતું નથી. ટેક્નિકલી ફિલ્મ ક્યાંક સશક્ત તો ક્યાંક નબળી છે. અભિનયમાં બેશક બાજપાયીએ જીવ રેડ્યો છે પણ આ પાત્ર માટે એ બન્યો જ નથી. અન્ય કલાકારોમાં સુરિન્દર અને ઝોયા ધ્યાન ખેંચે છે. ભાગીરથીનું ઠીકઠીક રહે છે.

જેના મૂળમાં સુંદર વિચારનું બીજ હોય એ કથામાંથી મનોરંજક છોડ ઊગે જ એ જરૂરી નથી. નેટફ્લિક્સની એક તાજી સિરીઝ નામે ‘ત્રિભુવન મિશ્રા સીએ ટોપર’ એનો દાખલો છે. કહેવાતો નોખો વિચાર અને કહેવાથી મનોરંજક ટ્રીટમેન્ટ ધરાવતી આ છેક નબળી વેબ સિરીઝ માત્ર અને માત્ર બે કારણસર થોડી બહુ આંખ સામે ટકાવી રાખવા જેવી બની છે. એ છે માનવ કૌલ અને તિલોત્તમા શોમનો અભિનય. વાત કરીએ સિરીઝની.

નોઈડામાં રહેતો અને સીએમાં અવ્વલ આવનારો ત્રિભુવન સરકારી કર્મચારી. એની પત્ની અશોકલતા (નૈના સરીન) રાંધણકળામાં, ખાસ તો કેક બનાવવામાં નિષ્ણાત છે. લેશમાત્ર અને ‘કેશ’માત્ર લાંચ-રુશ્વતમાં ત્રિભુવન માનતો નથી. પ્રામાણિક સરકારી કર્મચારીના નાતે એણે ઘર ચલાવવાનું છે બાંધી અને સાંકડી આવકમાં. એના સહકર્મચારીઓ પેટભરીને ભ્રષ્ટાચાર કરતાં બેપાંદડે થયા છે. ત્રિભુવન સિદ્ધાંત છોડવા રાજી નથી. પછી પરિસ્થિતિઓ વળાંક લે છે. આર્થિક ભીંસમાં ત્રિભુવન બે છેડા ભેગા કરવા શું કરવું એનું માનસિક ઘર્ષણ અનુભવે છે. એને રસ્તો જડે છે નવો વ્યવસાય. એ છે પુરુષવેશ્યા કે જિગોલો બનવાનો.

તો, ત્રિભુવન બને છે જિગોલો. મહિલાઓને પૂરી પાડે છે કામસેવા. એનું સાહસ બેહદ સફળ રહેવા સાથે પરિવારથી ગોપનીય રહે છે. ત્રિભુવન, ટિપિકલ ભાષામાં કહીએ તો, નોટ છાપવા માંડે છે. એની તકલીફો દૂર થાય છે. એકમાંથી બીજી અને બીજીમાંથી ત્રીજી મહિલા સુધી એની સહશયનકળા અને કામસેવાની ખ્યાતિ પ્રસરે છે. ‘રેફરલ’થી એ હોટ આઇટમ બની જાય છે.

અશોકલતાની કેક પણ પોપ્યુલર થાય છે. એનો ગૃહ ઉદ્યોગ મોલમાં દુકાન કરવા સુધી ફેલાય છે. આ બધાં વચ્ચે ત્રિભુવનને બિંદી (તિલોતમા) નામે ક્લાયન્ટ મળે છે. એ છે નોઇડાના કહેવાતા કંદોઈ પણ અંદરખાને ભાઈગીરી કરતા ટિકારામ જૈન ઉર્ફે રાજાભાઈ (શુભ્રજ્યોતિ બરાત)ની પત્ની. પતિની ઉપેક્ષાથી ખિન્ન બિંદી ત્રિભુવનની રેગ્યુલર ક્લાયન્ટ બની જાય છે.